Menu
Living Culture

เกาะเกร็ดแหล่งดินเผา : โรงงานเครื่องปั้นดินเผาป้าตุ่ม

เมื่อพูดถึงเกาะเกร็ด เกาะกลางน้ำที่อยู่ตำบลเกาะเกร็ด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี ก็คงหนีไม่พ้นเครื่องปั้นดินเผาลายวิจิตรที่เป็นสัญลักษณ์ของจังหวัดนนทบุรี สืบทอดมาจากชาวมอญที่อพยพเข้ามาในประเทศไทยตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย ส่วนใหญ่คงจะมีอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผามาตั้งแต่อยู่เมืองมอญก่อนที่จะอพยพเข้ามาในประเทศไทยที่มีความชำนาญในด้านนี้โดยเฉพาะ เมื่อชาวมอญได้รับพระบรมราชานุญาตตั้งบ้านเรือนบริเวณปากเกร็ด และพื้นที่มีสภาพดินที่เหมาะสม คือ ดินมีความเหนียว สีนวลปนเหลือง ไม่ดำเกินไป เนื้อดินจับกันเป็นก้อน ไม่ร่วนซุย เป็นดินที่จะพบได้บริเวณเกาะเกร็ด เครื่องปั้นดินเผาที่มีชื่อเสียง คือ หม้อน้ำลายวิจิตร ซึ่งทำขึ้นเพื่อถวายพระสงฆ์ หรือเป็นของกำนัลให้แก่ผู้ใหญ่ ทางราชการจึงถือเอาหม้อน้ำลายวิจิตรเป็นตราสัญลักษณ์ประจำจังหวัดนนทบุรี นอกจากนี้ยังมีรูปทรงอื่น ๆ อีก เช่น โอ่ง อ่าง ครก กระปุก โอ่งพลู  หรือมีการพัฒนาเป็น โคมไฟดินเผาแกะสลัก เตาน้ำมันหอมระเหยแกะสลัก หม้อขมิ้นแกะสลัก แก้วกาแฟแกะสลัก ที่กรวดน้ำแกะสลัก แกะสลักเพื่อความสวยงามเตะตามากยิ่งขึ้น ให้ดูมีความประณีตและใส่ความเป็นไทยเข้าไปด้วยและยังมีอีกมากมายที่ช่างฝีมือแกะสลักเป็นรูปทรงสัตว์ต่าง ๆ เช่น มังกร สุนัข ฯลฯ ซึ่งทำให้เป็นที่ชื่นชอบของนักท่องเที่ยวเป็นอย่างมาก

เครื่องปั้นดินเผาของชาวมอญเกาะเกร็ดมีความสวยงาม โดยทั่วไปขอบปากเครื่องปั้นดินเผาจะกลมกลึงเหมือนกระบอกไม้ไผ่ผ่าครึ่ง ไหล่ผายออกลาดโค้งลงมาที่ก้น ทำเส้นลวดลายเน้นที่ขอบและไหล่เครื่องปั้น ตกแต่งลวดลายที่ผิวภาชนะตั้งแต่ไหล่จนถึงก้น ช่างจะไม่ปล่อยให้มีพื้นที่ว่าง โดยเฉพาะภาชนะก้นกลมจะฉลุลวดลายไว้อย่างวิจิตรงดงามด้วย ส่วนภาชนะก้นตัดซึ่งสามารถตั้งได้โดยไม่ต้องใช้ขารองจะเน้นลวดลายที่ก้นเป็นพิเศษ นอกจากลวดลายที่ไหล่และก้นแล้วที่ฝาก็ตกแต่งลวดลายอย่างวิจิตรให้เข้ากับส่วนตัวและฐาน จึงเรียกว่า ทรงเครื่อง

เครื่องปันดินเผาเกาะเกร็ด เกือบจะสูญหายไปเนื่องจากปัญหาน้ำท่วม  ชาวบ้านได้รวมตัวขึ้นอีกครั้งเพื่อรักษาภูมิปัญญาของบรรพบุรุษ ประกอบกับในขณะนั้นนักท่องเที่ยวได้เข้ามาท่องเที่ยวบริเวณเกาะเกร็ด จึงทำให้เครื่องปั้นดินเผาเกาะเกร็ดได้รับความนิยมขึ้นอีกครั้ง จนถึงในปัจจุบันเครื่องปั้นดินเผาเกาะเกร็ดได้พัฒนารูปแบบผลิตภัณฑ์ให้มีความทันสมัยมากขึ้น ซึ่งทำให้ผลิตภัณฑ์มีมูลค่าเพิ่มเป็นที่ต้องการของตลาดมากขึ้น

โรงงานเครื่องปั้นดินเผาป้าตุ่ม

เป็นอีกหนึ่งแหล่งเรียนรู้ในเกาะเกร็ดที่มีผู้คนให้ความสนใจเป็นอย่างมาก เพราะเป็นโรงงานปั้นเครื่องปั้นดินเผาโดยเฉพาะ เป็นแหล่งให้เรียนรู้เชิงปฏิบัติ โดยมีช่างฝีมือชาวมอญสาธิตการปั้นเครื่องปั้นดินเผาแบบต่าง ๆ เครื่องปั้นดินเผาป้าตุ่ม เรียกได้ว่าขึ้นชื่อมากที่สุดของเกาะเกร็ด เพราะมีความเป็นเอกลักษณ์ของชาวมอญที่อาศัยอยู่บนเกาะเกร็ด และประกอบอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผามาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันนี้พวกเขาก็ยังประกอบอาชีพนี้อยู่ ด้วยความที่วิถีชีวิตของคนในเกาะเกร็ดใช้ชีวิตอย่างเรียบง่าย การปั้นเครื่องปั้นดินเผาเป็นของใช้ต่าง ๆ ในชีวิตประจำวัน เช่น โอ่งใส่น้ำ หม้อ เตาอั้งโล่ หรือถ้วยชาม และยังมีอีกมากมาย รวมถึงการแกะสลักลวดลายไว้บนเครื่องปั้นดินเผาซึ่งเน้นความละเอียดอ่อน ประสบการณ์และฝีมือเป็นอย่างมาก พอเดินเข้ามาด้านในโรงงานจะมีพิธีกรคอยอธิบายการเริ่มทำเครื่องปั้นดินเผา โดยจะมีช่างฝีมือเก่าแก่เป็นผู้สอน นักท่องเที่ยวสามารถลองปั้นได้ด้วย โดยจ่ายค่าดินเหนียว 50 บาท และถ้าทำเสร็จแล้วสามารถนำกลับบ้านไปได้อีกด้วย แต่ดินที่เราปั้นเสร็จจะยังนำไปใส่น้ำไม่ได้เพราะยังไม่ผ่านการเผา จะทำให้น้ำรั่วซึมออกมา

การขึ้นรูปแบบแป้นหมุน

การขึ้นรูปด้วยแป้นหมุน เป็นการขึ้นรูปดินให้เป็นทรงกลมจะใช้เครื่องมือแป้นหมุน มีทั้งชนิดยืนและนั่ง ความเร็วที่ใช้ 2-3 จังหวะ ความเร็วรอบของแป้นหมุนจะอยู่ที่ประมาณ 80 รอบต่อนาที ดินที่นำมาใช้ปั้นต้องเป็นดินที่มีความเหนียวจึงจะช่วยให้การขึ้นรูปได้ผลดี การขึ้นรูปแบบแป้นหมุนต้องอาศัยการฝึกฝนและทักษะพอสมควร จึงจะสามารถขึ้นรูปได้ดี

หลักการขึ้นรูปบนแป้นหมุน

  1. การตั้งดินให้ได้ศูนย์ ขั้นตอนนี้เป็นขั้นตอนที่สำคัญมาก แล้วใช้มือทั้งสองกดและดึงดินขึ้นหลาย ๆ ครั้ง เพื่อให้ดินเกาะกับแป้นหมุน ข้อศอกและแขนจะต้องไม่แกว่ง มือจะต้องเปียกน้ำอยู่ตลอดเวลา เพื่อให้การปั้นลื่นไหลและดินจะไม่ติดมือ และน้ำยังช่วยให้ดินเหลวปั้นให้เป็นรูปทรงง่าย จะดีกว่าดินแห้ง ความเร็วของแป้นหมุนช่วงนี้จะต้องใช้ความเร็วสูง ใช้น้ำผสมเข้าช่วยในการตั้งศูนย์

2. เมื่อตั้งดินให้ได้ศูนย์ แล้วใช้หัวแม่มือกดดินให้ลึกลงไปเป็นรูกลวงตรงกลาง อย่าให้ลึกจนถึงแป้นหมุน

3. การดึงดินขึ้น เทคนิคและวิธีการตอนนี้ก็สำคัญมากเช่นกัน โดยใช้มือข้างซ้ายและข้างขวาดึงดินขึ้น ให้ได้ความสูงตามต้องการ ในขณะที่เราดึงดินขึ้นต้องให้อยู่ในแนวดิ่งอย่าให้เอียงไปทางใดทางหนึ่ง เพราะจะทำให้เครื่องปั้นดินเผา เราปั้นเสียศูนย์หรือเอียงไม่เท่ากัน ความเร็วที่ใช้จะใช้ในระดับปานกลาง ไม่เร็วจนเกินไป

4.  การทำรูปทรงต่าง ๆ ใช้นิ้วมือกดและดันให้ได้รูปทรงตามต้องการหรือจะใช้เครื่องมือที่เตรียมไว้ ถ้าปากรูปทรงไม่สม่ำเสมอควรใช้เครื่องมือตัดก่อนแล้วจึงค่อยขึ้นรูปใหม่

5.  ตกแต่งหรือขั้นสำเร็จ ขั้นนี้ต้องรอให้ดินที่ปั้นภาชนะหมาด ๆ หรือใกล้จะแห้ง  แล้วใช้เครื่องมือขูดผิวดินให้เรียบร้อย แล้วจึงใช้ฟองน้ำลูบให้เรียบอีกครั้ง เพียงเท่านี้เครื่องปั้นดินเผาที่เราปั้นก็จะเนียนสวยงาม

ประเภทของผลิตภัณฑ์และอุณหภูมิเตาเผา

1. เนื้อดินที่มีสีทึบ พื้นผิวขรุขระ หยาบ มีความพรุนดูดความชื้น และน้ำรั่วซึมได้ ใช้อุณหภูมิ 1,000-1,180 องศาเซลเซีส
2. เนื้อดินที่มีความหนาเนียนละเอียด ทึบแสง ผิวเนียนมันน้ำรั่วซึมไม่ได้ 1,250-1,300 องศาเซลเซียส
3. เนื้อดินที่มีความบางแน่นเนียนละเอียด  มีสีขาว ผิวมัน โปร่งแสง น้ำรั่วไม่ได้ 1,300 องศาเซลเซียส ขึ้นไป และเมื่อนำไปเผาแล้วดินจะเปลี่ยนเป็นสีดำเข้ม และสามารถทนความร้อน และใส่น้ำโดยที่ไม่รั่วซึมออกมา

ประโยชน์ใช้สอยเครื่องปั้นดินเผา

ประโยชน์ของเครื่องปั้นดินเผาที่เรารู้จักกันโดยทั่วไป ก็คือสามารถนำมาใช้เป็นภาชนะที่ใช้ในครัวเรือน ใช้ใส่อาหาร ใช้เป็นภาชนะหุงต้ม เก็บอาหารแห้ง ใช้ใส่น้ำดื่ม ประโยชน์นี้ผู้คนจะนิยมใช้กันเป็นอย่างมาก เพราะเครื่องปั้นดินเผามีคุณสมบัติพิเศษคือเครื่องปั้นดินเผาจะมีรูพรุนทำให้น้ำที่ใส่ในภาชนะดินเผาสามารถดูดซับความเย็นจากเครื่องปั้นดินเผานี้ไว้ได้ดี และคนโบราณยังมีเคล็ดลับเกี่ยวกับภาชนะเครื่องปั้นดินเผาด้วยว่าหากเป็นเครื่องปั้นดินเผาที่ใหม่อยู่ ต้องนำมาแช่นำไว้ก่อนที่จะใช้ เพื่อให้ดินซึมซับน้ำได้อย่างเต็มที่ และเป็นการทำความสะอาด รวมทั้งยังกำจัดกลิ่นไหม้ของดินที่ถูกเผาให้หมดไปได้อีกด้วย เพราะถ้าหากนำเครื่องปั้นดินเผามาใส่ของเหลว ของเหลวจะซึมซับเข้าไปในดินจนกว่าดินนั้นจะไม่ซึมซับของเหลว ซึ่งจะทำให้สูญเสียอาหารที่มีคุณค่าเพียงเราไม่ได้แช่น้ำหรือทำความสะอาดก่อน

ในทุกวันนี้เครื่องปั้นดินเผายังเป็นของใช้ในครัวเรือนที่ชาวบ้านยังนิยมนำมาใช้กันอยู่ คุณสมบัติของเครื่องปั้นดินเผาคือดินที่มีรูพรุนมาก เมื่อนำมาใส่น้ำ เครื่องปั้นดินเผาจะสามารถกักเก็บความเย็นของน้ำไว้ได้ คนส่วนใหญ่จึงนิยมนำเครื่องปั้นดินเผามาเป็นภาชนะใส่น้ำดื่ม และยังมีการนิยมหุงอาหารบางชนิดด้วยหม้อดิน เพราะการใช้หม้อดินหุงจะทำให้อาหารหอม อร่อย น่ารับประทาน